Mẹo trò chuyện cùng người sống chung với sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ có thể khiến việc tìm từ, theo kịp một câu dài hoặc bỏ qua tiếng ồn xung quanh trở nên khó khăn hơn. Điều đó không có nghĩa là người đó không còn mong muốn được kết nối. Những thay đổi nhỏ trong cách bạn chuẩn bị cuộc trò chuyện, cách bạn nói và cách bạn lắng nghe có thể giúp việc trò chuyện dễ dàng và bình tĩnh hơn cho cả hai.

Những mẹo quan trọng nhất khi trò chuyện với người sống chung với sa sút trí tuệ là gì?

Hãy thu hút sự chú ý của họ, giữ mọi thứ đơn giản và kiên nhẫn. Nếu bạn chỉ nhớ được năm điều, hãy nhớ:

1. Giữ không gian yên tĩnh và đối diện với họ. Tắt tivi, ngồi ngang tầm mắt và gọi tên họ.
2. Mỗi lần chỉ nói một điều. Câu ngắn, một ý, một câu hỏi.
3. Đưa ra hai lựa chọn. “Trà hay cà phê?” dễ hơn “Bạn muốn uống gì?”
4. Chờ đợi. Dành nhiều thời gian hơn mức bạn thấy quen thuộc để họ trả lời, và cố gắng không ngắt lời.
5. Đừng tranh luận hay hỏi vặn. Hãy đáp lại cảm xúc của họ, không phải việc chi tiết đúng hay sai.

Tôi nên bắt đầu cuộc trò chuyện như thế nào?

Hãy chuẩn bị để người bạn chăm sóc có thể tập trung vào bạn. Hướng dẫn của Family Caregiver Alliance khuyên nên hạn chế tiếng ồn trước: tắt đài hoặc tivi, kéo rèm hoặc đóng cửa, hoặc chuyển đến nơi yên tĩnh hơn.

• Tiến lại từ phía trước. Đến từ phía sau hoặc bên cạnh có thể khiến họ giật mình.
• Nói bạn là ai. “Chào bố, con là Sarah, con gái của bố.” Điều này giúp họ không phải cố nhớ tên bạn.
• Ngồi ngang tầm mắt. Nếu họ đang ngồi, hãy ngồi xuống hoặc quỳ để mắt bạn ngang tầm với họ.
• Chú ý nét mặt và giọng điệu. Viện Lão hóa Quốc gia (NIA) khuyên bạn lưu ý đến giọng điệu, âm lượng, nét mặt và ngôn ngữ cơ thể, đồng thời giữ thái độ ấm áp, tự nhiên.
• Kiểm tra kính và máy trợ thính. Rất khó theo kịp cuộc trò chuyện nếu không nhìn hoặc nghe rõ.

Tôi nên diễn đạt như thế nào?

Hãy dùng từ ngữ đơn giản, câu ngắn và giọng nói nhẹ nhàng, trầm.

• Mỗi câu một ý. “Mình mặc áo khoác nhé. Rồi mình sẽ ra ngoài.” Đừng nói cả hai ý trong cùng một hơi.
• Dùng tên riêng, không dùng đại từ. “Dì Jean đã gọi” rõ hơn “Bà ấy đã gọi”.
• Hạ tông giọng, đừng nói to hơn. Family Caregiver Alliance gợi ý dùng giọng trầm hơn thay vì nói lớn hơn.
• Lặp lại, rồi diễn đạt khác đi. Nếu họ chưa hiểu, hãy lặp lại đúng những từ đó một lần. Nếu vẫn chưa được, chờ một chút rồi thử dùng từ khác.
• Vừa nói vừa làm mẫu. Chỉ vào chiếc cốc, giơ hai chiếc áo len lên, hoặc làm mẫu bước đầu tiên.
• Nói chuyện với họ, không nói về họ. NIA khuyến cáo không nên nói về người đó như thể họ không có ở đó, và không nên nói như với trẻ nhỏ.

NIA gợi ý những cách nói đơn giản hơn cho các câu hỏi thường gặp. Dưới đây là các ví dụ theo tinh thần đó:

Làm thế nào để lắng nghe tốt?

Hãy lắng nghe ý nghĩa và cảm xúc, không chỉ riêng lời nói.

• Chờ đợi. Im lặng thường là thời gian để suy nghĩ. Hãy đếm chậm đến mười trước khi xen vào.
• Chỉ gợi ý từ khi họ thực sự bí. Family Caregiver Alliance cho biết bạn có thể gợi ý từ khi ai đó đang gặp khó khăn.
• Kiểm tra điều bạn nghe được. Hướng dẫn giao tiếp của Alzheimer’s Association gợi ý hãy tìm ý nghĩa ẩn sau lời nói của họ và nhắc lại để kiểm tra xem bạn đã hiểu đúng chưa. “Bạn đang lo về chiếc xe à?”
• Quan sát nét mặt và cơ thể. Khi việc nói trở nên khó hơn, NIA lưu ý rằng nét mặt có thể thể hiện nỗi buồn, sự tức giận hoặc bực bội rõ hơn lời nói.
• Coi trọng những lo lắng của họ. Dù một nỗi lo dựa trên chi tiết chưa chính xác, cảm xúc đó vẫn là thật.

Nếu họ nói điều không đúng sự thật thì sao?

Đừng tranh luận. Bạn khó có thể thuyết phục được họ, và người đó có thể cảm thấy xấu hổ hoặc sợ hãi. Thay vào đó, hãy kết nối với cảm xúc của họ, rồi nhẹ nhàng chuyển sang điều khác.

Family Caregiver Alliance gợi ý hãy ghi nhận cảm xúc trước khi chuyển hướng. Ví dụ, nếu mẹ bạn khăng khăng rằng bà cần đến trường đón con:

• Thay vì: “Mẹ ơi, các con của mẹ đều lớn rồi. Chuyện đó là bốn mươi năm trước.”
• Hãy thử: “Mẹ luôn là một người mẹ rất quan tâm chăm sóc. Mẹ kể cho con nghe về việc đón các con nhé. Chúng ta ăn nhẹ chút đã nhé?”

Alzheimer’s Association cũng khuyên không nên tranh luận về những điều bạn không đồng ý. Hãy chọn lúc phù hợp: nếu một niềm tin chưa chính xác không gây hại, hãy để yên.

Giao tiếp thay đổi như thế nào khi sa sút trí tuệ tiến triển?

Nhu cầu thay đổi theo thời gian, vì vậy hãy điều chỉnh cách tiếp cận của bạn. Alzheimer’s Association mô tả ba giai đoạn rộng:

Mỗi người đều khác nhau, và cùng một người có thể có những ngày tốt và những ngày khó khăn. Hãy đáp lại tình trạng của họ ngay lúc này, không phải dựa vào một nhãn gọi.

Hình ảnh và hoạt động có thể giúp cuộc trò chuyện dễ hơn không?

Có. Một bức hình cùng xem giúp giảm áp lực và cho cả hai điều gì đó để nhìn và chỉ vào.

• Gợi ý bằng hình ảnh. Conversation Cards cung cấp hình ảnh kèm câu hỏi mở, không bao giờ hỏi vặn.
• Ảnh gia đình. Photo Pairs biến những bức ảnh bạn chọn thành một trò ghép hình nhẹ nhàng, thường gợi lại những câu chuyện.
• Câu nói quen thuộc. Finish the Saying sử dụng những câu nói quen thuộc, kèm theo gợi ý trò chuyện.
• Trò ghép hình như một hoạt động cùng làm. Picture Pairs giúp tay bạn có việc để làm trong lúc trò chuyện.

Xem thêm cách cùng chơi các trò chơi và hoạt động hồi tưởng. Khi thăm gặp hoặc gọi điện, hãy đọc hướng dẫn của chúng tôi về thăm gặp và gọi điện thoại và gọi video.

Đối với người dùng nhiều ngôn ngữ, hãy xem hướng dẫn giao tiếp qua các ngôn ngữ của chúng tôi.

Nếu tôi mất kiên nhẫn thì sao?

Điều này xảy ra với bất kỳ ai. NIA gợi ý rằng nếu bạn cảm thấy bực bội, hãy dành chút thời gian để bình tĩnh lại. Bước sang phòng khác, hít thở chậm vài lần, và quay lại khi bạn cảm thấy ổn hơn. Bạn luôn có thể bắt đầu lại cuộc trò chuyện, và người đó rất có thể sẽ đáp lại tâm trạng bình tĩnh hơn của bạn. Nếu sự bực bội trở nên thường xuyên, đó là dấu hiệu cho thấy bạn cần thêm sự hỗ trợ, không phải là bạn đang thất bại. Hướng dẫn của chúng tôi về chăm sóc bản thân cho người chăm sóc có những nơi bạn có thể tìm đến.